Kaupa hana. Ekki skulda hana.

„Ég mæli með að kaupa hana, ekki skulda hana.“

Þetta segir Benedikt Gíslason, bankastjóri Arion banka, þegar hann ræðir verðtryggðu krónuna í Chess After Dark.

Setningin sat í mér.

Kannski vegna þess að hún lýsir verðtryggingunni á einfaldari hátt en margar langar útskýringar gera.

Verðtryggð króna er ekki sérstakur gjaldmiðill. Þú getur ekki tekið hana út úr hraðbanka.

Hún er íslensk króna með ákveðnum eiginleika.

Hún fylgir verðlaginu.

Ef þú átt 100 verðtryggðar krónur og vísitalan hækkar um 5 prósent verða þær 105.

Ef þú skuldar 100 verðtryggðar krónur gerist í grunninn það sama.

Skuldin hækkar í takt við vísitöluna.

Þarna liggur einfaldasta leiðin sem ég þekki til að skilja verðtrygginguna:

Sami margfaldari vinnur með þeim sem á verðtryggðu eignina og gegn þeim sem skuldar verðtryggðu skuldina.

Sterkasta krónan?

Benedikt tekur dæmi frá árinu 1986.

Samkvæmt útreikningi hans hefðu 100 verðtryggðar krónur frá þeim tíma orðið að um 1.000 krónum árið 2026.

Um það bil tíföldun.

Hann ber þessa þróun saman við erlenda gjaldmiðla og bendir á að enginn þeirra hafi hækkað jafn mikið gagnvart íslensku krónunni á sama tímabili.

Ástæðan er einföld.

Verðtryggða krónan þarf ekki að styrkjast á gjaldeyrismarkaði.

Hún hækkar með verðlaginu.

Og þá verður áhugavert að snúa dæminu við.

Ef margfaldarinn vinnur svona vel fyrir þann sem á verðtryggðu krónuna, hvað gerir hann fyrir þann sem skuldar hana?

Hvorum megin stendur þú?

Þetta er spurningin sem mér finnst áhugaverðust.

Ekki hvort verðtrygging sé „góð“ eða „slæm“.

Heldur:

Hver á verðtryggðu eignirnar?

Hver skuldar verðtryggðu skuldirnar?

Og hvernig dreifast áhrif verðbólgunnar á þessa tvo hópa?

Ef verðbólga hækkar verðtryggða eign eins aðila og verðtryggða skuld annars, þá standa þeir ekki á sama stað gagnvart henni.

Það þýðir ekki að eigandi verðtryggðrar eignar vilji verðbólgu.

Það segir ekkert eitt og sér um hegðun hans.

En það segir okkur eitthvað um fjárhagslega hvata.

Og mér finnst alltaf áhugavert að skilja hvata.

Hvað gerði verðtryggingin fyrir þig?

Arion banki birti til dæmis verulega jákvæða verðtryggingarstöðu í ársuppgjöri sínu fyrir árið 2025. Það þýðir að breytingar á verðbólgu geta haft veruleg áhrif á tekjur og efnahag bankans.

Sömu lögmál gilda annars staðar í hagkerfinu.

Heimili getur skuldað verðtryggt húsnæðislán.

Lífeyrissjóður getur átt verðtryggt skuldabréf.

Banki getur bæði átt verðtryggðar eignir og skuldað verðtryggðar skuldbindingar.

Fasteignafélag getur verið hvorum megin sem er eftir uppbyggingu efnahagsreikningsins.

Þess vegna er raunveruleikinn flóknari en einföld skipting í „þá sem eiga“ og „þá sem skulda“.

En grunnspurningin stendur eftir:

Hvað gerði verðtryggingin fyrir þig í fyrra?

Hækkaði hún eignirnar þínar?

Eða hækkaði hún skuldirnar þínar?

Kannski hvort tveggja.

Það er spurning sem segir meira um stöðu okkar í kerfinu en almenn afstaða með eða á móti verðtryggingu.

Kerfi eru ekki hlutlaus gagnvart stöðu okkar

Þetta er raunar stærri hugsun sem ég kem aftur og aftur að.

Við tölum oft um kerfi eins og allir upplifi þau eins.

En það gera þeir ekki.

Vextir eru ekki það sama fyrir þann sem á fjármagn og þann sem þarf að fá það lánað.

Verðbólga er ekki það sama fyrir þann sem á verðtryggða eign og þann sem skuldar verðtryggða skuld.

Hækkandi fasteignaverð lítur öðruvísi út fyrir þann sem á þrjár íbúðir en þann sem er að reyna að kaupa sína fyrstu.

Þess vegna finnst mér ekki nóg að spyrja:

Er þetta gott kerfi?

Ég vil líka spyrja:

Fyrir hvern?

Hver ber áhættuna?

Hver fær ávinninginn?

Og hvaða hvata býr kerfið til?